Zaburzenia odżywiania: statystyki 2021 i ich wpływ na zdrowie

Jakie były statystyki zaburzeń odżywiania w 2021 roku?

Wśród młodzieży anoreksja psychiczna występuje u około 0,5–1% osób, natomiast bulimia u 1–4%. W populacji dorosłych odsetki są nieco niższe: anoreksja dotyczy 0,2–0,8% ludzi, a bulimia 0,7–1,3%. W Polsce szacuje się, że około 1,5% populacji cierpi na anoreksję, 3% na bulimię, a zaburzenie objadania się (BED) dotyka 2–5% osób.

W 2021 roku odnotowano około 5 000 hospitalizacji związanych z zaburzeniami odżywiania, a ich liczba wzrosła o 30% w ciągu ostatnich pięciu lat. Globalnie częstość występowania tych zaburzeń zwiększyła się z 3,5% do 7,8% w latach 2000–2018. Zaburzenia odżywiania należą do schorzeń o wysokiej śmiertelności — zajmują drugie miejsce wśród chorób psychicznych pod względem ryzyka zgonu — i w istotny sposób obciążają zdrowie publiczne: jako grupa chorobowa odpowiadają za ponad 3,3 miliona utraconych lat zdrowego życia rocznie.

Te dane z 2021 roku pokazują więc zarówno dużą chorobowość, jak i rosnącą liczbę hospitalizacji oraz poważne konsekwencje dla zdrowia i życia pacjentów.

Jak zmieniała się częstość zaburzeń odżywiania w ostatnich latach?

Około 22% dzieci i młodzieży ma zaburzone wzorce żywieniowe, a blisko 9% populacji doświadcza w pewnym momencie życia zaburzeń odżywiania. Największe natężenie występowania obserwuje się w grupie 15–19 lat. Coraz częściej problemy zaczynają się jednak wcześniej — wiek początku zaburzeń przesuwa się w stronę młodszych pokoleń, a jednocześnie ich częstość rośnie. W krajach zachodnich szacuje się, że dotyczy to około 1,89% osób.

Rośnie liczba rozpoznań i zgłaszanych objawów, co przekłada się na większe zapotrzebowanie na specjalistyczną opiekę i częstsze hospitalizacje. Do nasilenia zjawiska przyczyniają się czynniki środowiskowe, kulturowe i psychospołeczne — między innymi:

• presja społeczna,
• wpływ mediów społecznościowych,
• zmieniający obraz kliniczny u młodych ludzi.

Z perspektywy zdrowia publicznego oznacza to większe obciążenie systemu opieki. Konieczna jest wczesna identyfikacja problemów oraz rozszerzenie programów profilaktycznych i terapeutycznych skierowanych do dzieci i młodzieży.

Jak pandemia COVID-19 wpłynęła na zaburzenia odżywiania?

Izolacja społeczna i nagłe zaburzenie codziennej rutyny pogorszyły stan osób już zmagających się z zaburzeniami odżywiania, a jednocześnie pojawiło się więcej nowych przypadków. Dane z badań klinicznych i raporty ośrodków psychiatrycznych wskazywały na wzrost zgłoszeń w czasie pandemii COVID-19. Rosnący stres związany z niepewnością finansową i zdrowotną nasilał skłonność do:

• kompulsywnego objadania się,
• innych niezdrowych zachowań żywieniowych.

Ograniczony dostęp do lekarzy i terapeutów wydłużał czas do postawienia diagnozy i rozpoczęcia leczenia. Część terapii przeniesiono do trybu zdalnego, co ułatwiło dostęp do wsparcia psychologicznego, lecz nie zastąpiło badań fizycznych ani koniecznych hospitalizacji. Dodatkowo większa aktywność w sieci — porównywanie się z innymi i ekspozycja na treści dietetyczne w mediach społecznościowych — pogłębiały zaburzone wzorce jedzenia. Zmiany w poziomie aktywności fizycznej i w rytmie posiłków utrudniały kontrolę masy ciała, co przełożyło się na wzrost obciążenia systemów opieki zdrowotnej chorobami związanymi z odżywianiem. W efekcie rośnie też zapotrzebowanie na specjalistyczne programy terapeutyczne i kompleksowe wsparcie.

Jak często występowały anoreksja i bulimia według grup wiekowych?

Zaburzenia odżywiania najczęściej pojawiają się w okresie dojrzewania, zwłaszcza u osób w wieku 15–19 lat. Szacuje się, że około 13% młodych ludzi poniżej 20. roku życia doświadczyło przynajmniej jednej formy takich zaburzeń. Anoreksja jest szczególnie rozpowszechniona wśród nastolatków — częstość jej występowania oceniana jest na 0,5–1% w tej grupie, podczas gdy wśród dorosłych wynosi około 0,2–0,8%. Bulimia także dotyczy częściej młodszych osób: u adolescentów występuje u 1–4%, a u dorosłych u 0,7–1,3%. Kobiety zapadają na te zaburzenia mniej więcej dwa razy częściej niż mężczyźni. W badaniach odsetek przypadków bulimii wśród kobiet mieścił się w przedziale 0,3–7,3%, natomiast u mężczyzn stanowił 5–12% wszystkich rozpoznań związanych z zaburzeniami odżywiania.

Analizy szkolne pokazują wyraźnie podwyższone ryzyko wśród uczennic szkół ponadgimnazjalnych — w pierwszych dwóch klasach to ryzyko może być nawet niemal 21 razy większe. W Polsce około 10% nastolatków może doświadczać różnych form zaburzeń odżywiania, a rozkład przypadków wyraźnie koncentruje się w młodym wieku. To podkreśla potrzebę działań profilaktycznych oraz wczesnej diagnostyki, zwłaszcza w środowisku szkolnym i w poradniach młodzieżowych.

Jakie są grupy ryzyka zaburzeń odżywiania?

Największe ryzyko wystąpienia zaburzeń odżywiania dotyczy osób w wieku 12–35 lat, a kulminacja zachorowań przypada na czas dojrzewania. W szczególnym stopniu narażone są nastolatki, zwłaszcza dziewczęta — kobiety chorują prawie dwukrotnie częściej niż mężczyźni. U młodych osób stosujących niezdrowe diety ryzyko może wzrosnąć nawet siedmiokrotnie. Do grupy podwyższonego ryzyka należą też osoby LGBTQ+, u których prawdopodobieństwo zaburzeń odżywiania jest około czterokrotnie większe.

Sportowcy, szczególnie w dyscyplinach wymagających kontroli wagi (np. sporty estetyczne czy wytrzymałościowe), bywają wyjątkowo narażeni — w tej grupie aż do około 86% przypadków spełnia kryteria zaburzeń odżywiania. Istotną rolę odgrywają czynniki biologiczne, psychologiczne i środowiskowe. Predyspozycje genetyczne zwiększają podatność, zwłaszcza gdy pojawiają się stresory z otoczenia. Osobowościowe cechy, takie jak perfekcjonizm, trudności w regulacji emocji czy niska samoocena, również podnoszą ryzyko, podobnie jak towarzyszące zaburzenia lękowe czy depresja.

Do tego dochodzi silna presja kulturowa związana z kultem szczupłości i wpływem influencerów — te elementy często działają razem, a ich kumulacja znacząco podnosi prawdopodobieństwo wystąpienia zaburzeń odżywiania.

Jakie były konsekwencje zdrowotne i ryzyko samobójstwa?

Około 31% osób z anoreksją próbowało popełnić samobójstwo, a 23% osób z bulimią lub zaburzeniem objadania się (BED) zgłaszało podobne próby — to pokazuje silne współwystępowanie depresji i zaburzeń lękowych. Skutki zdrowotne są bardzo poważne:

• wyniszczenie organizmu idzie w parze z zaburzeniami metabolicznymi i elektrolitowymi,
• hipokaliemia, która może prowadzić do arytmii, a nawet nagłego zgonu,
• anoreksja często powoduje bradykardię, niskie ciśnienie i nieregularny rytm serca,
• wymioty i nadużywanie środków przeczyszczających uszkadzają jamę ustną i przełyk — erozja szkliwa, zapalenie przełyku, pęknięcia błony śluzowej (np. zespół Mallory’ego-Weissa) oraz powiększenie ślinianek są powszechne,
• przewlekłe odwodnienie i zaburzenia elektrolitów mogą prowadzić do uszkodzenia nerek,
• zaburzenia hormonalne wynikające z zaburzeń odżywiania zaburzają miesiączkowanie i obniżają gęstość kości, co zwiększa ryzyko osteoporozy i złamań — problem ten dotyczy szczególnie młodych osób,
• choroba wpływa także na przewód pokarmowy, powodując opóźnione opróżnianie żołądka i zaparcia.

Współistniejące zaburzenia psychiczne, takie jak depresja i lęk, dodatkowo podnoszą ryzyko zachowań samobójczych i pogarszają rokowanie. Przewlekły przebieg choroby oraz brak odpowiedniego leczenia zwiększają ryzyko długotrwałych powikłań i śmiertelności. W efekcie pacjenci częściej trafiają na oddziały internistyczne i psychiatryczne oraz wymagają długotrwałej rehabilitacji, co znacząco podnosi koszty opieki zdrowotnej i obciąża system.

Ile osób z zaburzeniami odżywiania nie szukało pomocy?

Około 75% osób z zaburzeniami odżywiania nie szuka pomocy specjalistycznej. W jednym badaniu aż 79% pacjentów nie konsultowało się z dietetykiem. Najczęściej wymieniane bariery to:

• stygmatyzacja,
• brak wiedzy o tych zaburzeniach,
• ograniczony dostęp do ekspertów,
• niska świadomość wśród rodzin i szkół.

Problemy systemowe i długie kolejki dodatkowo zniechęcają do szukania wsparcia. W efekcie wiele przypadków pozostaje nierozpoznanych przez dłuższy czas, co pogarsza rokowanie i zwiększa ryzyko powikłań medycznych i psychicznych. To z kolei przyczynia się do wzrostu liczby hospitalizacji oraz cięższych przebiegów choroby.

Aby zmniejszyć skalę niezgłaszania się, potrzebne są m.in.:

• edukacja żywieniowa,
• programy profilaktyczne w szkołach,
• kampanie informacyjne skierowane do młodzieży i rodziców.

Wczesne wykrywanie ułatwiają testy przesiewowe, takie jak EAT-26 czy SCOFF — pozytywny wynik powinien skłonić do dalszej diagnozy i leczenia. Ułatwienie dostępu do psychologów, psychoterapeutów, konsultacji dietetycznych oraz teleporad może z kolei zwiększyć liczbę osób zgłaszających się i poprawić efekty terapii.