Napad drgawkowy — objawy, przyczyny i jak udzielić pomocy

Co to jest napad drgawkowy?

Nagłe, nadmierne wyładowania elektryczne w neuronach mogą chwilowo zaburzyć pracę mózgu. Objawia się to różnie — od krótkich mioklonii, przez napady ogniskowe, aż po uogólnione napady toniczno-kloniczne, które często wiążą się z utratą przytomności. Te ostatnie zwykle trwają około 1–3 minut.

Napady ogniskowe rozpoczynają się w konkretnej części mózgu i mogą wywoływać:

• zaburzenia ruchowe,
• zaburzenia czuciowe,
• zmianę świadomości.

Istotnym czynnikiem jest próg pobudliwości drgawkowej, czyli podatność mózgu na wywołanie napadu — jego obniżenie znacząco zwiększa ryzyko drgawek. Pojedynczy napad może być objawem padaczki, przewlekłego schorzenia ośrodkowego układu nerwowego; zwykle stawia się diagnozę po co najmniej dwóch nieprowokowanych napadach oddzielonych ponad 24 godzinami. Napad może skutkować przejściowymi lub dłużej utrzymującymi się zaburzeniami świadomości oraz powodować urazy i komplikacje wymagające pomocy medycznej.

Jakie są objawy napadu drgawkowego?

Nagłe objawy napadów drgawkowych różnią się w zależności od ich typu i miejsca, w którym zaczyna się aktywność mózgowa. Przy napadzie toniczno-klonicznym zwykle rozróżnia się dwie fazy:

• toniczna — powoduje usztywnienie kończyn i tułowia,
• kloniczna — rytmiczne skurcze mięśni; często towarzyszy temu przygryzienie języka, piana w ustach i nietrzymanie moczu lub stolca, a także krótkotrwała utrata przytomności.

Miokloniczne epizody objawiają się nagłymi, krótkimi skurczami kończyn, ale świadomość zazwyczaj pozostaje nienaruszona. Atoniczne napady prowadzą do nagłego spadku napięcia mięśniowego, co może skutkować upadkiem, natomiast podczas napadów akinetycznych chory chwilowo nie może się poruszyć. Napady zmysłowe wywołują różne wrażenia wzrokowe lub słuchowe, a czuciowe — parestezje lub zmiany w odczuwaniu; ruchowe objawiają się automatyzmami i stereotypowymi ruchami, zaś mieszane łączą symptomy sensoryczne i motoryczne.

Ogniskowe epizody dają ograniczone objawy zależne od lokalizacji ogniska:

• w napadach skroniowych pojawić się może aura typu déjà vu, uczucie „wznoszenia” w żołądku czy nagłe zmiany emocji,
• napady z ognisk w płata czołowego często przejawiają się krótkimi, gwałtownymi ruchami lub wydawaniem dźwięków,
• przy ognisku potylicznym mogą wystąpić błyski światła lub ubytki w polu widzenia.

Po ustaniu napadu zwykle następuje sen ponapadowy, zmęczenie, zaburzenia mowy i orientacji oraz krótkotrwałe problemy z pamięcią. Czas trwania objawów bywa różny — od kilku sekund do kilku minut; napad trwający ponad 5 minut lub seria napadów bez odzyskania świadomości to stan nagły medyczny, zwany status epilepticus.

Jakie są przyczyny napadu drgawkowego?

Napady drgawkowe mają wiele źródeł. Możemy je podzielić na prowokowane, czyli przejściowe, oraz związane z trwałymi zmianami wewnątrzczaszkowymi. Do przyczyn prowokowanych należą:

• gorączka — zwłaszcza u dzieci (2–5% przypadków),
• ostre zakażenia i zapalenia mózgu,
• intoksykacje: działanie toksyn lub leków,
• odstawienie alkoholu czy nagłe przerwanie terapii przeciwpadaczkowej,
• zaburzenia metaboliczne, takie jak hipoglikemia i hiponatremia,
• niewydolność nerek i wątroby.

Urazy czaszkowo‑mózgowe — na przykład po upadkach czy urazach głowy — mogą powodować napady zarówno natychmiast, jak i z opóźnieniem. Wśród trwałych zmian w obrębie mózgu wyróżniamy:

• wady rozwojowe,
• guzy,
• zmiany naczyniowe,
• padaczkę strukturalną.

Padaczka idiopatyczna często ma podłoże genetyczne, a różne choroby herediterne i schorzenia neurodegeneracyjne zwiększają skłonność do napadów. Do czynników wyzwalających, które obniżają próg pobudliwości, należą:

• bodźce wzrokowe (np. migające światło),
• dźwiękowe,
• zaburzenia snu,
• stres.

Ustalenie dokładnej przyczyny napadów jest kluczowe, ponieważ rozmaite etiologie wymagają odmiennej diagnostyki i leczenia, a od tego zależy też rokowanie.

Jak postępować podczas napadu drgawkowego?

Zapewnienie bezpieczeństwa chorego i osób w jego otoczeniu ma pierwszeństwo. Chronimy głowę, usuwamy niebezpieczne przedmioty z pobliża i kontrolujemy oddech. Podłóż pod głowę coś miękkiego — poduszkę lub złożone ubranie — i zadbaj, by wokół pozostała wolna przestrzeń ułatwiająca przepływ powietrza. Nie wkładaj niczego między zęby ani nie próbuj na siłę otwierać ust, bo takie działania mogą spowodować dodatkowe urazy. Na siłę przytrzymywanie też zwiększa ryzyko złamań i obrażeń.

Obserwuj długość napadu i jego cechy:

• skurcze mięśni,
• kierunek ruchów,
• czy następuje utrata przytomności.

Gdy drgawki ustąpią i chory oddycha, ułóż go w pozycji bocznej ustalonej (tzw. pozycji bezpiecznej) i dalej kontroluj oddech oraz stan przytomności. Jeśli zabraknie oddechu lub tętna — niezwłocznie rozpocznij resuscytację krążeniowo‑oddechową (RKO). Wezwij Zespół Ratownictwa Medycznego przy:

• pierwszym napadzie,
• gdy napad trwa dłużej niż 5 minut,
• gdy występują nawracające napady bez odzyskania przytomności,
• przy urazach ciała lub problemach z oddychaniem.

U dzieci unikaj nadmiernego przytrzymywania i ostrożnie usuń z otoczenia przedmioty, które mogłyby je zranić. Ratownicy powinni zabezpieczyć drogi oddechowe, monitorować funkcje życiowe i przygotować podanie leków przeciwdrgawkowych, jeśli zajdzie taka konieczność w stanie padaczkowym. Po zakończeniu napadu potrzebna jest wizyta lekarska — oceni ona możliwe urazy i zdecyduje o dalszym postępowaniu.

Kiedy wezwać pomoc przy napadzie drgawkowym?

Wezwanie pomocy medycznej jest niezbędne w przypadku napadów pojawiających się w sytuacjach podwyższonego ryzyka. Do takich należą:

• napady w wodzie,
• napady podczas ciąży,
• napady po urazie głowy z utratą przytomności,
• napady przy podejrzeniu ciężkiej intoksykacji,
• napady, gdy stan chorego pogarsza się po epizodzie.

Poza tym warto zadzwonić, gdy występuje seria drgawek w krótkim odstępie czasu lub gdy nie znamy przyczyny napadu. Rozmowa z dyspozytorem powinna być krótka, ale treściwa — podajmy dokładny czas rozpoczęcia drgawek i ich długość oraz czy pacjent oddycha. Istotne są też objawy towarzyszące: sinica, krwawienie lub urazy. Przekażmy także wiek osoby, informacje o chorobach przewlekłych, stosowanych lekach przeciwpadaczkowych i ewentualnej ciąży.

W oczekiwaniu na pomoc warto mierzyć czas trwania napadu, a jeśli to możliwe — nagrać jego przebieg, co bywa pomocne przy ustalaniu rozpoznania. Usuńmy z otoczenia niebezpieczne przedmioty, poluzujmy kołnierz i nie wkładajmy niczego do ust chorego. Nie podawajmy napojów ani jedzenia. Jeżeli osoba oddycha samodzielnie, ułóżmy ją w pozycji bocznej ustalonej; gdy brak jest oddechu lub tętna, natychmiast rozpocznijmy resuscytację i wezwijmy pomoc.

Zespół Ratownictwa Medycznego może podać tlen, założyć dostęp naczyniowy i zastosować leki przeciwdrgawkowe, np. benzodiazepiny — a także ocenić potrzebę transportu do szpitala. Po zakończonej interwencji wskazana jest kontrola lekarska. Ma ona na celu ustalenie przyczyny napadów, ocenę ryzyka nawrotów oraz ewentualną modyfikację leczenia.

Jak lekarze diagnozują napad drgawkowy?

Pierwszym etapem diagnostyki jest szczegółowy wywiad — pyta się o:

• relację świadka,
• długość i przebieg napadu,
• charakter ruchów,
• aurę oraz czynniki, które go wyzwoliły;
• ważne są też zażywane leki i używki, w tym alkohol.

Badanie neurologiczne pozwala wykryć ogniskowe deficyty i objawy sugerujące chorobę strukturalną mózgu. Rutynowe EEG uwidacznia wyładowania u około 30–50% pacjentów przy pierwszym badaniu, ale po deprywacji snu lub podczas długotrwałego monitorowania wideo-EEG wykrywalność wzrasta do 60–90%. W sytuacjach ostrych, jak uraz czy krwotok, stosuje się tomografię komputerową, natomiast rezonans magnetyczny z protokołem padaczkowym pozwala odnaleźć zmiany strukturalne — guzy, malformacje czy blizny pourazowe — u 20–40% pacjentów.

Badania laboratoryjne obejmują:

• ocenę glukozy,
• elektrolitów,
• funkcji nerek i wątroby,
• toksykologię oraz poziomy leków przeciwpadaczkowych;
• przy podejrzeniu zakażenia wykonuje się punkcję lędźwiową.

Diagnostyka różnicowa obejmuje m.in. omdlenia, napady psychogenne i zaburzenia snu, a zapis wideo z napadu często ułatwia odróżnienie napadu epileptycznego od psychogennego. Lokalizację ogniska ustala się, korelując objawy kliniczne z zapisem EEG i obrazowaniem mózgu — to z kolei wpływa na wybór terapii przeciwdrgawkowej, ocenę ryzyka nawrotu oraz decyzję o kwalifikacji do leczenia operacyjnego czy diety ketogennej.

Czy drgawki gorączkowe zwiększają ryzyko padaczki?

Drgawki gorączkowe występują u około 2–5% dzieci między 6. miesiącem a 6. rokiem życia. Wyróżniamy dwie podstawowe postaci: proste i złożone. Proste drgawki są krótkie, uogólnione i zazwyczaj nie zwiększają istotnie prawdopodobieństwa rozwoju padaczki. Natomiast drgawki złożone trwają dłużej, mogą być ogniskowe albo pojawiać się nawracająco w ciągu jednego dnia — w takich przypadkach ryzyko późniejszej padaczki rośnie i w niektórych formach sięga około 10%. Dodatkowo istotne są czynniki towarzyszące, na przykład rodzinne występowanie padaczki czy już istniejące nieprawidłowości neurologiczne, które zwiększają ryzyko. Infekcje wywołujące gorączkę zwykle warunkują wystąpienie napadu, ale same w sobie nie tworzą przewlekłej choroby epileptycznej.

Główne czynniki ryzyka:

• cechy złożone — ogniskowość, długi czas trwania, nawracające epizody w krótkim odstępie czasu,
• rodzinne występowanie padaczki,
• istniejące wcześniej zaburzenia neurologiczne lub opóźnienie rozwoju.

Postępowanie po napadzie i diagnostyka obejmują m.in.:

• ocenę lekarską oraz ustalenie przyczyny gorączki (badania w kierunku zakażeń),
• konsultację neurologiczną i badania dodatkowe (EEG, obrazowanie mózgu) gdy napady są złożone lub powtarzają się,
• omówienie strategii zapobiegania i leczenia dostosowanej do konkretnego profilu ryzyka.