Dreszcze — co to jest i jakie są ich przyczyny?

Co to są dreszcze i dlaczego występują?

Mimowolne skurcze mięśni szkieletowych, drobnofalowe i nieregularne, wytwarzają ciepło i szybko podnoszą temperaturę organizmu. Dochodzi do tego na skutek nieskoordynowanych skurczów małych grup mięśniowych. Typowe objawy to drżenie ciała, uczucie zimna i gęsia skórka. Centra termoregulacji w śródmózgowiu reagują na pirogeny oraz na sygnały metaboliczne i hormonalne, sterując tym procesem. Przyczyny można pogrupować w sześć głównych kategorii:

• wychłodzenie zewnętrzne — efekt długiej ekspozycji na niską temperaturę,
• infekcje (wirusowe i bakteryjne) — dreszcze często pojawiają się przed rozwinięciem się gorączki, gdy pirogeny aktywują ośrodek termoregulacji,
• zaburzenia metaboliczne i hormonalne — na przykład hipoglikemia czy zaburzenia związane z menopauzą,
• leki i toksyny — reakcje polekowe lub zatrucia mogą wywoływać drżenia,
• reakcje emocjonalne i stres — nagły strach lub silne wzburzenie mogą spowodować dreszcze,
• choroby przewlekłe, nowotwory i problemy z układem krążenia — przewlekłe schorzenia także mogą się manifestować w ten sposób.

Dreszcze pełnią funkcję obronną, bo zwiększają produkcję ciepła w organizmie. Gdy są intensywne lub nawracające, ale nie towarzyszy im gorączka, warto przeprowadzić diagnostykę — mogą bowiem sygnalizować poważniejsze problemy zdrowotne. Często występują na początku infekcji i stanowią ważny wskaźnik przy ustalaniu jej przyczyny.

Czy dreszcze zawsze oznaczają gorączkę?

Dreszcze pojawiają się, gdy pirogeny podnoszą nastawczy punkt ośrodka termoregulacji, co wywołuje zwężenie naczyń skórnych i mimowolne skurcze mięśni. W efekcie organizm „ustawia” nową, wyższą temperaturę rdzeniową, a pacjent odczuwa intensywne drżenie, chłód i szybki wzrost temperatury. Jednak dreszcze nie zawsze idą w parze z gorączką — mogą mieć też inne źródła.

• hipoglikemia często powoduje drżenie i pocenie się,
• niedoczynność tarczycy manifestuje się ciągłym uczuciem zimna i drobnymi drżeniami,
• zaburzenia termoregulacji w czasie menopauzy prowadzą do naprzemiennych fal gorąca i chłodu,
• lęk, niektóre leki, wychłodzenie, niedokrwistość czy choroby nowotworowe mogą wywołać drżenia przy normalnej temperaturze.

Przy infekcjach wirusowych i bakteryjnych dreszcze często poprzedzają wystąpienie gorączki, natomiast nagłe, bardzo silne napady — tzw. rigors — sugerują częściej bakteriemię lub zapalenie płuc. Pomiar temperatury i proste badania laboratoryjne, takie jak glikemia, morfologia krwi oraz TSH, pomagają rozróżnić gorączkę od innych przyczyn drżeń. Ocena towarzyszących objawów — kaszlu, bólu, przyspieszonego tętna czy symptomów neurologicznych — dostarcza dodatkowych wskazówek i ukierunkowuje dalszą diagnostykę.

Jak działa ośrodek termoregulacji?

Punkt nastawczy w podwzgórzu wynosi około 37°C, a mówimy o gorączce, gdy temperatura ciała przekracza 38°C. Ośrodek termoregulacji zbiera sygnały z:

• receptorów skórnych,
• receptorów centralnych,
• układu odpornościowego.

Po zebraniu tych sygnałów, porównuje je z punktem odniesienia. Przy infekcji cytokiny — przede wszystkim IL‑1, IL‑6 i TNF — pobudzają w mózgu syntezę prostaglandyny E2, co podnosi punkt nastawczy i uruchamia mechanizmy podnoszące temperaturę. Należą do nich:

• zwężenie naczyń skórnych, które ogranicza utratę ciepła,
• mimowolne skurcze mięśni (dreszcze), które przyspieszają metabolizm i mogą zwiększyć produkcję ciepła nawet 2–5‑krotnie.

Z drugiej strony, aktywacja gruczołów potowych sprzyja obniżeniu temperatury, ponieważ potowanie prowadzi do utraty ciepła. Proces termoregulacji angażuje też ośrodki somatyczne i limbiczne, co przekłada się na zmiany zachowania — np. poszukiwanie źródeł ciepła lub rozbieranie się. Równie istotne są czynniki metaboliczne i hormonalne: hipoglikemia może wywołać drżenie i poty, a choroby tarczycy modyfikują podstawową przemianę materii. Stres i emocje wpływają na ośrodek przez połączenia limbiczne, co tłumaczy dreszcze pojawiające się bez infekcji. W diagnostyce próba ustalenia przyczyny przesunięcia punktu nastawczego opiera się na:

• pomiarze temperatury,
• badaniach oznaczających stan zapalny,
• ocenie metabolizmu i gospodarki hormonalnej.

Jakie są najczęstsze przyczyny dreszczy?

Dreszcze mogą pojawić się z wielu powodów. Często stoją za nimi infekcje — zarówno wirusowe, jak grypa czy COVID-19, jak i bakteryjne, na przykład zapalenie płuc lub zakażenia dróg moczowo-płciowych. Przy zakażeniach bakteryjnych dreszcze zwykle następują nagle, towarzyszy im wysoka gorączka i wzrost liczby leukocytów. Chłód zewnętrzny również potrafi je wywołać. Hipotermia, czyli temperatura rdzeniowa poniżej 35°C, objawia się silnym drżeniem, zaburzeniami świadomości i obniżeniem tętna. Z kolei zaburzenia metaboliczne i hormonalne, takie jak hipoglikemia, mogą dawać podobne doznania — przy spadku glukozy poniżej 70 mg/dL pojawiają się drżenie, pocenie się i tachykardia. Niedoczynność tarczycy, z podwyższonym TSH i przewlekłym odczuciem zimna, także sprzyja uczuciu dreszczy.

W okresie okołomenopauzalnym wiele kobiet doświadcza naprzemiennych fal gorąca i uczucia zimna — dotyczy to około 75% z nich. Reakcje alergiczne i immunologiczne mogą manifestować się dreszczami wraz z obrzękiem czy pokrzywką. Leki oraz odstawienie niektórych substancji — na przykład opioidów czy benzodiazepin — bywają przyczyną drżeń zarówno jako efekt uboczny, jak i element zespołu odstawiennego. Choroby serca rzadko powodują typowe dreszcze, jednak infekcje związane z układem krążenia, jak zapalenie wsierdzia, mogą prowadzić do silnych drżeń i gorączki.

Nowotwory, zwłaszcza chłoniaki, często objawiają się nawracającymi dreszczami, nocnymi potami i utratą masy ciała. Niedokrwistość — hemoglobina poniżej 12 g/dL u kobiet i poniżej 13 g/dL u mężczyzn — daje uczucie zimna i osłabienie, które mogą współistnieć z drżeniami. Nie można zapominać o zakażeniach pasożytniczych: malaria powoduje charakterystyczne, cykliczne napady dreszczy co 48–72 godziny, zależnie od gatunku pasożyta. Przyczyny psychogenne, takie jak stres czy napady paniki, także wywołują dreszcze; mają one wtedy komponentę autonomiczną i niekoniecznie są związane ze stanem zapalnym. Skurcze mięśni występują natomiast przy zaburzeniach mechanicznych lub neurologicznych.

Rozróżnienie przyczyn opiera się na ocenie wzorca drżeń — zakresu, częstości i towarzyszących objawów. W diagnostyce przydatne są badania laboratoryjne: oznaczenie glukozy, morfologia z rozmazem, CRP i prokalcytonina — ta ostatnia powyżej 0,5 ng/mL sugeruje infekcję bakteryjną. Istotne są też dwa zestawy posiewów krwi, RTG klatki piersiowej oraz badania hormonalne, np. TSH. Dokładny wywiad dotyczący ekspozycji na zimno, podróży (ryzyko malarii), stosowanych leków i objawów towarzyszących pomaga oddzielić przyczyny infekcyjne od nieinfekcyjnych.

Jak rozpoznać przyczynę drżeń mięśniowych?

Natychmiastowa ocena pacjenta powinna obejmować pomiar:

• temperatury,
• tętna,
• ciśnienia,
• saturacji,
• glikemii punktowej.

Za wartości alarmowe uznaje się:

• temperaturę >38°C,
• glukozę <70 mg/dL,
• saturację <92%,
• tętno >100/min.

Analiza wzorca dreszczy bywa pomocna w rozpoznaniu — gwałtowne, krótkie napady (rigors) sugerują bakteriemię lub zapalenie płuc, natomiast napady pojawiające się cyklicznie co 48–72 godziny mogą wskazywać na malarię. W wywiadzie warto ustalić:

• czas trwania dreszczy,
• narażenia (np. podróże, kontakt z chorymi),
• przyjmowane leki,
• historię szczepień,
• towarzyszące objawy: kaszel, ból gardła, dyzurię, nocne poty, utratę masy ciała i choroby przewlekłe.

Badanie fizykalne powinno skupić się na:

• osłuchu płuc,
• palpacji węzłów chłonnych,
• ocenie jamy brzusznej i skóry,
• badaniu neurologicznym — nieprawidłowości w tych obszarach kierują nas do badań obrazowych.

W początkowym panelu badań znajdują się:

• glukoza,
• morfologia z rozmazem,
• CRP,
• prokalcytonina,
• jonogram,
• próby wątrobowe,
• TSH.

Prokalcytonina >0,5 ng/mL zwiększa prawdopodobieństwo zakażenia bakteryjnego. Przy podejrzeniu infekcji należy pobrać co najmniej dwa zestawy posiewów krwi przed podaniem antybiotyku. Jeśli występują objawy ze strony układu oddechowego, wykonujemy RTG klatki piersiowej; przy dolegliwościach ze strony układu moczowego — badanie moczu. W kontekście COVID-19 zalecany jest test PCR lub antygenowy, a leczenie tej choroby ma głównie charakter objawowy; leki przeciwzapalne i przeciwwirusowe stosuje się zgodnie z wytycznymi i stanem klinicznym pacjenta. Gdy dreszcze nawracają bez towarzyszącej gorączki, rozszerzamy diagnostykę o:

• badania endokrynologiczne (TSH, kortyzol),
• ocenę neurologiczną,
• ewentualnie konsultację psychiatryczną.

Hipoglikemia potwierdzana jest glukozą <70 mg/dL. Empiryczną antybiotykoterapię rozważa się przy cechach sepsy, ciężkim stanie ogólnym, wyraźnym obrazie klinicznym lub gdy nie ma możliwości szybkiego uzyskania wyników — leczenie należy prowadzić zgodnie z lokalnymi wytycznymi i po pobraniu posiewów. Do objawów wymagających pilnej interwencji należą:

• hipotensja (ciśnienie skurczowe <90 mmHg),
• zaburzenia świadomości,
• szybko postępująca duszność,
• wysoka gorączka oporna na leki przeciwgorączkowe.

Przy podejrzeniu choroby nowotworowej lub zaburzeń układu odpornościowego wskazane są badania obrazowe (CT) i markery onkologiczne; pacjent powinien trafić do onkologa, jeśli występują:

• utrata masy ciała,
• nocne poty,
• długotrwałe dreszcze.

Dokładne dokumentowanie charakteru dreszczy, czasu ich trwania i czynników łagodzących zwiększa trafność rozpoznania i pomaga w planowaniu dalszej diagnostyki.

Jakie są możliwości leczenia dreszczy?

Leczenie dreszczy zależy od ich przyczyny i można je prowadzić dwojako: przyczynowo lub objawowo. Przy zakażeniach bakteryjnych stosuje się antybiotyki dobierane na podstawie obrazu klinicznego i wyników badań; w cięższych przypadkach podaje się dożylne leki o szerokim spektrum, zgodnie z lokalnymi wytycznymi.

Przeciwgorączkowo najczęściej wykorzystuje się:

• paracetamol — 500–1000 mg co 4–6 godzin (maksymalnie 4 g na dobę),
• niesteroidowe leki przeciwzapalne, np. ibuprofen 200–400 mg co 6–8 godzin (bez recepty do 1200 mg/dobę, w terapii pod nadzorem lekarza dawki lecznicze mogą sięgać 2400 mg/dobę).

W przebiegu infekcji wirusowych leczenie ma przeważnie charakter paliatywny. Oseltamiwir rozważa się przy grypie u wybranych pacjentów — jeśli dolegliwości trwają krócej niż 48 godzin lub przebieg jest ciężki. Leki przeciwwirusowe w COVID-19 stosuje się zgodnie z aktualnymi rekomendacjami.

Jeśli dreszcze wynikają z hipoglikemii, podaje się doustnie szybko działające węglowodany w dawce 15–20 g; przy ciężkiej hipoglikemii stosuje się 25 g 50% roztworu glukozy dożylnie.

W hipotermii (temperatura rdzeniowa <35°C) konieczne jest aktywne ogrzewanie zewnętrzne i wewnętrzne, ciągłe monitorowanie parametrów życiowych oraz korekta zaburzeń metabolicznych.

Gdy przyczyną są czynniki psychogenne, pomocne bywają techniki poznawczo-behawioralne i trening relaksacyjny; w razie potrzeby po konsultacji psychiatrycznej rozważa się farmakoterapię przeciwlękową (SSRI lub krótkotrwałe benzodiazepyny).

U kobiet w okresie menopauzy opcją jest hormonoterapia zastępcza po indywidualnej ocenie korzyści i ryzyka; alternatywnie można próbować terapii niefarmakologicznych lub leków niehormonalnych (SSRI/SNRI, gabapentyna), które u części pacjentek łagodzą objawy.

Przy nawracających dreszczach związanych z chorobami nowotworowymi najważniejsza jest diagnostyka onkologiczna i leczenie przyczynowe (chemioterapia, radioterapia, terapia ukierunkowana), równocześnie stosuje się leczenie objawowe i konsultacje z onkologiem.

W sytuacjach zagrażających życiu — np. bardzo wysoka gorączka, zaburzenia hemodynamiczne czy ciężka duszność — konieczna jest natychmiastowa hospitalizacja, intensywne leczenie przeciwinfekcyjne, monitorowanie oraz wyrównanie zaburzeń płynowo-elektrolitowych.

Działania doraźne obejmują także zapewnienie komfortu termicznego (odpowiednia odzież, źródła ciepła), nawodnienie, odpoczynek i stosowanie leków przeciwgorączkowych zgodnie z zalecanymi dawkami. Ostateczną decyzję o konkretnej farmakoterapii podejmuje lekarz na podstawie rozpoznania i wyników badań.

Jak złagodzić dreszcze i poprawić komfort termiczny?

Utrzymanie ciepła pomaga ograniczyć skurcze mięśni i szybko poprawia komfort. Owiniecie się suchym kocem albo założenie kilku warstw ubrań z naturalnych tkanin, takich jak bawełna czy wełna, zmniejsza utratę ciepła, a temperatura w pomieszczeniu około 20–22°C ułatwia stabilizację termiczną. Ciepłe napoje przyspieszają wzrost temperatury wewnętrznej, podobnie jak rozgrzewające kąpiele czy okłady — pod warunkiem że nie ma wysokiej gorączki i pacjent pozostaje pod opieką medyczną.

Do miejscowego ogrzewania warto używać:

• poduszek elektrycznych,
• termoforów.

Lecz tylko krótko (10–20 minut) i zawsze z zabezpieczeniem skóry, żeby uniknąć poparzeń. Jeśli drżenia są związane z hipoglikemią, należy podać 15–20 g szybko działających węglowodanów. Unikaj alkoholu, bo rozszerza naczynia krwionośne i sprzyja utracie ciepła.

Prawidłowe nawodnienie — około 2 litrów dziennie, a przy gorączce dodatkowe 200–500 ml — wspiera odporność i samopoczucie. Odpoczynek i ograniczenie aktywności obniżają zapotrzebowanie metaboliczne i często zmniejszają drżenia. Leki dobiera się według rozpoznania; przeciwgorączkowe lub antybiotyki stosuje lekarz, gdy istnieją ku temu wskazania.

Monitoruj temperaturę i parametry życiowe co 2–4 godziny, a jeśli dreszcze są nasilone, utrzymują się długo, towarzyszy im wysoka gorączka, objawy sepsy lub pacjent ma choroby przewlekłe — skonsultuj się z profesjonalistą.